محمد بن هندوشاه نخجوانى
پيشگفتار 47
دستور الكاتب في تعيين المراتب ( فارسى )
و معاونين او گرفته تا تقريبا كليّه خدمهء دستگاه قضا ، خواه در مركز و خواه در ولايات ، و نيز مقاطعهكاران تحصيلداران ماليات و بسيارى از كارمندان دولت با استفاده از هر وسيله نامشروع ميكوشيدند بر ثروت خود بيافزايند و دامنه املاك خود را توسعه بخشند . گاهى ثروتمند شدن بعضى از صاحبمنصبان عاليرتبه و امرا به حدى ميرسيد كه علت مستقيم قتل آنها ميگرديد . به اين ترتيب ، چنان كه از مآخذ ، از جمله از نوشتههاى محمّد نخجوانى مشاهده ميگردد ، طبقه نوخاستهء فئودالها از يك طرف شامل فئودالهاى كوچنشين - شاهزادگان ، خاتونها ، نويانها ، امراى اعظم و امراى طراز مختلف ، از امير تومانها گرفته تا صاحبان اقطاع و سيورغال ، طبق سلسلهء مراتب فئودالى بسركردگى فئودال حاكم و از طرف ديگر حكمرانان و اسّال و نيز صاحبمنصبان و كارمندان دستگاه مالى و قضائى - نظير صاحبان مالكيتهاى ارضى بزرگ ، اغنام و احشام ، صاحبان بردگان فراوان ، وجوهات نقدى كلان و اموال منقول و غير منقول و ثروتهاى ديگر بود . در مقام مقايسهء وضع طبقه نوخاسته فئودالها با وضع فئودالهاى قبل از دوران مغول ، با اطمينان ميتوان گفت كه قسمت بزرگى از طبقه نوخاسته فئودالها علاقه به مقامهاى عالى داشتند و بعلاوه افرادى تنپرور ، نادرست و عالم دروغين بودند . آنها رجال دولتى تصادفى بودند كه فقط درباره منافع شخصى خويش مىانديشيدند و بدين جهت از استثمار وحشيانه طبقه مولد جانبدارى ميكردند ،